Autorzy: Małgorzata i Michał Kuźmińscy
Tytuł: Sprawcy i ofiary. Prawdziwe historie
polskich zbrodni
Data premiery: 12.11.2026
Wydawnictwo: Mando
Liczba stron: 224
Gatunek: reportaże / true crime
Małgorzata i Michał Kuźmińscy to małżeństwo,
które od kilkunastu lat tworzy razem książki. Debiutowali w roku 2009
sensacyjno-kryminalną powieścią retro pt. “Sekret Kroke”, którą wraz ze swoim
drugim tytułem wydali w Wydawnictwie Świat Książki. Od 2015 roku piszą
kryminały we współpracy z Wydawnictwem Dolnośląskim, w którym ukazały się już
dwie ich serie: czterotomowa z Anną Serafin i Sebastianem Strzygoniem, która
doczekała się w ostatnich latach ekranizacji na SkyShowtime, oraz dwutomową (na
ten moment) z Sylwią Nowak. Jednak nie tylko fikcyjna zbrodnia ich interesuje.
W latach 2018-2021 wzięli udział w programie “Opowiem ci o zbrodni” w
Crime+Investigation, w którym polscy twórcy kryminałów analizowali głośne i
mniej znane zbrodnie, do których faktycznie w Polsce doszło. W ramach tego
projektu ukazał się program telewizyjny, któremu towarzyszyły publikacje w
formie książek - to w nich autorzy w formie czegoś pomiędzy reportażem o
opowiadaniem przytaczali omawiane i analizowane zbrodnie. Kuźmińscy wzięli
udział w aż czterech z pięciu sezonów, a zatem powstały ich cztery reportaże -
to one znalazły się w teraz wydanej książce “Sprawcy i ofiary. Prawdziwe
historie polskich zbrodni”.
To jednak nie jedyna styczność autorów z
gatunkiem true crime - w 2022 roku wydali wspólnie reportaż “Ścigając zło”, a
rok później Małgorzata Fugiel-Kuźmińska wydała książkę napisaną wraz ze znanym
polskim profilerem kryminalnym Janem Gołębiowskim pt. “Urodzeni mordercy?”.
„(…) uważamy, że literatura kryminalna jest literaturą realistyczną, a nie fantastyczną, że oprócz dostarczania czytelniczej satysfakcji, nadaje się do opisywania współczesnego świata, ale też do poruszania ważnych – egzystencjalnych – kwestii. Bo kryminał to ostatecznie opowieść o życiu i śmierci.”
“Sprawcy i ofiary. Prawdziwe historie polskich
zbrodni” to zbiór reportaży, które powstały dzięki dokładnej analizie wybranych
zbrodni. Autorzy mieli do dyspozycji akta sprawy, wraz z zeznaniami sprawców i
świadków, wyrokiem sądowym czy przebiegiem procesów, w wyniku których sprawcy
zostali skazani. W swojej analizie uwzględniają też reakcję mediów, powołują
się na artykuły prasowe czy wrażenia dziennikarzy. To jednak nie tylko
omówienie przebiegu sprawy, a jej dokładna analiza - Kuźmińskich bardziej
interesuje odpowiedź na pytanie dlaczego? i jak to się stało, że do tych
zbrodni doszło?, co zmienia punkt ciężkości tych opowieści. Bo dzięki temu nie
chodzi w nich o sprawców, a naukę, uwrażliwienie i wnioski, które pozwolą
czytelnikowi nie usprawiedliwić, a może choć trochę zrozumieć.
„(...) zostaliśmy z myślą, że pisanie – i czytanie – o złu nie może odbiorcy z tym złem zostawiać. Że naszą rolą jest próba zrozumienia i pokazania, dlaczego zdarzyło się to, co się zdarzyło. Opowiadanie o zbrodni, a już zwłaszcza prawdziwej, nie może być tylko rozrywką. To dlatego sięgnęliśmy po sprawy, z których każda mówi coś więcej o nas samych – rodzinach, sąsiadach, społecznościach, społeczeństwach, systemach, o czasach, w których się wydarzały, o jednostkach, których życie przeorały.”
Poza miejscem zdarzeń określonym granicami
naszego kraju, każda z analizowanych zbrodni jest inna. Dwie miały miejsce w
czasach PRL-u, dwie później, na przełomie 1999/2000 i chwilę po. W książce ich
podział jest przejrzysty - każda jest oddzielona od poprzedniej, każda pisana
jest według własnej numeracji, każdą otwiera osobna strona z tytułem i grafiką.
Przed nimi autorzy zawarli przedmowę, w której na dosłownie pięciu stronach
opowiadają o projekcie i o tym, dlaczego w ogóle wzięli w nim udział. Książkę zamyka
spis treści z dokładną rozpiską każdego reportażu.
„Ofiary masowego mordercy są całkowicie przypadkowe, a jedynym, co je z nim wiąże, jest miejsce, które coś dla niego znaczy, coś reprezentuje – które wybrał, a one akurat się w nim znalazły.”
W żadnej z tych czterech publikacji autorzy
nie pokusili się o fabularyzowaną formę. W każdej do zbrodni podchodzą z
reporterską precyzją, choć rozpisują ją nieco inaczej. Pierwsze dwa reportaże,
o zbrodni połanieckiej i morderstwie na Halembie w Rudzie Śląskiej przybierają
klasyczną formę z podziałem na numerowane i tytułowane rozdziały. Kolejne, o
strzelcu w sieradzkim więzieniu, rozpisane jest według godzin zdarzenia i dat,
a ostatnie przybiera najbliższą fabularyzacji (choć nadal od niej daleką) formę
z podziałem na dwa czasy - lata 60. XX wieku, kiedy swoje zbrodnie popełniał
Bogdan Arnold oraz czasy współczesne, gdy autorzy wybrali się do miejsca, w
którym sprawca trzymał ciała swoich ofiar. Każda publikacja pisana jest krótkimi
zdaniami, bez ozdobników - to w końcu zbrodnia, tu nie ma co koloryzować, nie
ma co upiększać i nie ma nad czym się rozwlekać, więc i ich opisy nie są formą
rozrywki, tak jak dzieje się to w niektórych kryminałach. W tym kontekście
niektórych może zastanawiać informacja zawarta na okładce książki
przestrzegająca przed drastycznymi opisami - po lekturze mogę doprecyzować, że
odnosi się to przede wszystkim do publikacji ostatniej, w której autorzy
pochylają się nad jednym z najbardziej makabrycznych sprawców w historii
zbrodni PRL-u. To w nim obraz zbrodni i to, co później działo się z ofiarami
naprawdę mocno szokuje i wręcz obrzydza. To jednak ciągle nie jest epatowanie
makabrą, a opisy nadal pozostają tak jak w poprzednich przypadkach bardzo
rzeczowe, jednak w stosunku do skali zbrodni, drastyczności nie dało się
uniknąć.
„Dzieci nie są jeszcze pełnoprawnymi członkami wspólnoty, nie ciążą więc na nich powinności, które wspólnota nakłada, nie znają konsekwencji złamania jej zasad. Poza tym od dorosłych słyszą, że trzeba mówić prawdę. Najmłodsi nie mieli się jeszcze czasu nauczyć o życiu tego, co z czasem sprawia, że dorośli o tym zapominają.”
Reportaże ułożone są w kolejności
chronologicznej powstania. Pierwszy z nich, czyli “Ludzie w autobusie” skupia
się na zbrodni, do jakiej doszło w niewielkiej świętokrzyskiej wiosce w święta
Bożego Narodzenia 1976 roku. To zbrodnia połaniecka, jedna z najgłośniejszych
spraw PRL-u, w której trzy młode ofiary straciły życie z ręki kilkorga
sprawców, jednak tym, co szokuje najmocniej, są świadkowie - do zbrodni doszło
na oczach ponad pół setki osób, z których nie tylko nikt nie stanął w obronie
przyszłych ofiar, ale też później wszyscy podporządkowali się zmowie milczenia.
To małomiasteczkowa zbrodnia, w której samo miejsce jej popełnienia ma
znaczenie. Autorzy przyglądają się funkcjom, jakie pełnili sprawcy i ofiary,
historii i zatargom ich rodzin, które ciągnęły się od pokoleń, jak i kondycji
wioski w perspektywie powojennej, temu w jaki sposób potomkowie chłopów
podchodzili do ważności prawa i społeczności.
„Ich zbrodnia będzie jedną z najczęściej przywoływanych w kolejnych reportażach (oprócz Łuki napisze o niej też Hanna Krall), programach, kryminałach, powstanie o niej film i sztuki teatralne. Nieodmiennie, jak refren, będzie się o tej zbrodni powtarzać, że to niemożliwe, niepojęte, nieludzkie. Ale być może zło, które w tamtą świąteczną noc zstąpiło na Zrębin, było właśnie proste. I ludzkie.”
Drugi reportaż pt. “Szczególne potępienie”
przytacza zbrodnię, do której doszło w Rudzie Śląskiej wiosną 1999 roku. I tu
znowu czas i miejsce mają znaczenie - zmiana ustrojowa analizowana jest pod
kątem powtarzalności historii i tego, jak na tę powtarzalność reagują ludzie.
To zbrodnia, która została uznana za rytualną, dwóch młodych chłopców
zamordowało dwójkę swoich rówieśników: chłopaka i dziewczynę w satanistycznym
rytuale, który miał im pokazać to, co znajduje się za granicą życia i śmierci.
Autorzy analizują relacje sprawców z otoczeniem oraz wspominają o wpływie
popkultury, która po raz pierwszy, po zmianie ustrojowej, zapewniła polskim
nastolatkom tak duży dostęp do popkultury przemocy.
„Polski odbiorca dopiero po upadku komunizmu po raz pierwszy na taką skalę spotyka się z popkulturą pełną przemocy – od amerykańskich filmów grozy, przez dostępne na giełdach horrory klasy B czy C, po sadystyczno-pornograficzne paradokumenty z szokującymi scenami zadawania bólu i śmierci.”
Trzecia publikacja “Wieżyczka numer VIII” to zbrodnia
z marca 2007 roku, do której doszło w sieradzkim więzieniu. To sprawa masowego
morderstwa, jakiego dopuścił się jeden z tamtejszych strażników. Pierwsza taka
sprawa w Polsce, która pokazała, że problem masowych mordów z użyciem broni to
nie tylko problem Ameryki, a co za tym idzie, to nie tylko mieszkańcy Stanów
Zjednoczonych powinni mieć na takie sytuacje protokoły i znane sposoby
postępowania. To zbrodnia, w której zawiódł system, ale też głęboka analiza
sprawcy, który tak naprawdę nie jest zwyrodnialcem - to po prostu człowiek,
który pękł. Dlaczego nikt tego nie dostrzegł, dlaczego nikt temu nie zapobiegł?
Poszukiwanie odpowiedzi na te pytania do łatwych nie należy i przyznam, że ta
publikacja właśnie ze względu na tę zwyczajność sprawcy poruszyła mnie
najmocniej.
„Z tego, że Damian C., czy którykolwiek inny masowy morderca, pasuje do profilu, nie wynika jeszcze, że łatwo ich zawczasu wytropić, wychwycić i powstrzymać. To, co jasne po fakcie, niekoniecznie daje się zauważyć przed nim.”
Ostatni reportaż “Domator” wraca do czasów
PRL-u, do katowickich zbrodni Bogdana Arnolda, które zostały ujawnione w 1967
roku. To z jednej strony typowa sprawa seryjnego mordercy, z drugiej
niezorganizowany sprawca, którego plan kończył się na pozbawieniu życia, o ile
w ogóle jakiś plan był. I tutaj autorzy sięgają do biografii sprawcy, szukają
powodów jego psychopatii - zarówno w jego dzieciństwie przypadającym na czas II
wojny światowej, jak i złych wzorców, jakie wyniósł z domu, równocześnie
wskazując, że nie jest to ścieżka utarta - tak, kroczą nią seryjny mordercy,
ale nie wszyscy, którzy nią kroczą seryjnymi mordercami zostają. Analizują jego
późniejsze relacje i to, jak był postrzegany przez społeczeństwo. To
najbardziej z “typowych” spraw w tym zbiorze pod kątem sprawcy, szokująca
makabrą i okrucieństwem zbrodni.
„(...) chociaż są w tej historii rozwiązłe kobiety, to nie ma w niej romantyzmu. Chociaż była zbrodnia, nie było zagadki. I chociaż był morderca – nie było potwora.”
Podsumowując, “Sprawcy i ofiary” to zbiór
reportaży true crime, który skupia się na tym, by z tematu popełnionej zbrodni
coś wynieść, czegoś się nauczyć. A żeby to zrobić, trzeba okoliczności zbrodni
przeanalizować zarówno pod kątem prywatnym sprawcy, jak i w szerszym
kontekście. Każda z przytoczonych spraw przynosi inne zagadnienie, inne tematy
do analizy i refleksji, każdy zatem odbierze je inaczej. Dla mnie najbardziej
poruszające były reportaże pierwszy i trzeci dlatego, że są to zbrodnie, w
które uwikłani są ludzie zwyczajni, niczym się spośród społeczeństwa
niewyróżniający. Mimo że każdy z tych reportaży był już publikowany, to myślę,
że dobrym pomysłem było zebranie ich w jedną książkę - publikacje towarzyszące
programowi “Opowiem ci o zbrodni” to zawsze byli różni autorzy, a więc bardzo
różne style opowieści, tutaj mamy zbiór pary, która za każdym razem ciężar
zbrodni opiera w tym samym miejscu.
Moja ocena: 7/10
Recenzja powstała w ramach współpracy z
Wydawnictwem Mando.
Dostępna jest też w abonamencie
Podoba Ci się to, co robię?
Wesprzyj mnie na patronite.pl/kryminalnatalerzu i dołącz do grona moich Patronów!
.jpg)


Brak komentarzy:
Prześlij komentarz