listopada 20, 2026

"Sprawcy i ofiary" Małgorzata i Michał Kuźmińscy

Autorzy: Małgorzata i Michał Kuźmińscy
Tytuł: Sprawcy i ofiary. Prawdziwe historie polskich zbrodni
Data premiery: 12.11.2026
Wydawnictwo: Mando
Liczba stron: 224
Gatunek: reportaże / true crime
 
Małgorzata i Michał Kuźmińscy to małżeństwo, które od kilkunastu lat tworzy razem książki. Debiutowali w roku 2009 sensacyjno-kryminalną powieścią retro pt. “Sekret Kroke”, którą wraz ze swoim drugim tytułem wydali w Wydawnictwie Świat Książki. Od 2015 roku piszą kryminały we współpracy z Wydawnictwem Dolnośląskim, w którym ukazały się już dwie ich serie: czterotomowa z Anną Serafin i Sebastianem Strzygoniem, która doczekała się w ostatnich latach ekranizacji na SkyShowtime, oraz dwutomową (na ten moment) z Sylwią Nowak. Jednak nie tylko fikcyjna zbrodnia ich interesuje. W latach 2018-2021 wzięli udział w programie “Opowiem ci o zbrodni” w Crime+Investigation, w którym polscy twórcy kryminałów analizowali głośne i mniej znane zbrodnie, do których faktycznie w Polsce doszło. W ramach tego projektu ukazał się program telewizyjny, któremu towarzyszyły publikacje w formie książek - to w nich autorzy w formie czegoś pomiędzy reportażem o opowiadaniem przytaczali omawiane i analizowane zbrodnie. Kuźmińscy wzięli udział w aż czterech z pięciu sezonów, a zatem powstały ich cztery reportaże - to one znalazły się w teraz wydanej książce “Sprawcy i ofiary. Prawdziwe historie polskich zbrodni”.
To jednak nie jedyna styczność autorów z gatunkiem true crime - w 2022 roku wydali wspólnie reportaż “Ścigając zło”, a rok później Małgorzata Fugiel-Kuźmińska wydała książkę napisaną wraz ze znanym polskim profilerem kryminalnym Janem Gołębiowskim pt. “Urodzeni mordercy?”.
„(…) uważamy, że literatura kryminalna jest literaturą realistyczną, a nie fantastyczną, że oprócz dostarczania czytelniczej satysfakcji, nadaje się do opisywania współczesnego świata, ale też do poruszania ważnych – egzystencjalnych – kwestii. Bo kryminał to ostatecznie opowieść o życiu i śmierci.”
“Sprawcy i ofiary. Prawdziwe historie polskich zbrodni” to zbiór reportaży, które powstały dzięki dokładnej analizie wybranych zbrodni. Autorzy mieli do dyspozycji akta sprawy, wraz z zeznaniami sprawców i świadków, wyrokiem sądowym czy przebiegiem procesów, w wyniku których sprawcy zostali skazani. W swojej analizie uwzględniają też reakcję mediów, powołują się na artykuły prasowe czy wrażenia dziennikarzy. To jednak nie tylko omówienie przebiegu sprawy, a jej dokładna analiza - Kuźmińskich bardziej interesuje odpowiedź na pytanie dlaczego? i jak to się stało, że do tych zbrodni doszło?, co zmienia punkt ciężkości tych opowieści. Bo dzięki temu nie chodzi w nich o sprawców, a naukę, uwrażliwienie i wnioski, które pozwolą czytelnikowi nie usprawiedliwić, a może choć trochę zrozumieć.
„(...) zostaliśmy z myślą, że pisanie – i czytanie – o złu nie może odbiorcy z tym złem zostawiać. Że naszą rolą jest próba zrozumienia i pokazania, dlaczego zdarzyło się to, co się zdarzyło. Opowiadanie o zbrodni, a już zwłaszcza prawdziwej, nie może być tylko rozrywką. To dlatego sięgnęliśmy po sprawy, z których każda mówi coś więcej o nas samych – rodzinach, sąsiadach, społecznościach, społeczeństwach, systemach, o czasach, w których się wydarzały, o jednostkach, których życie przeorały.”
Poza miejscem zdarzeń określonym granicami naszego kraju, każda z analizowanych zbrodni jest inna. Dwie miały miejsce w czasach PRL-u, dwie później, na przełomie 1999/2000 i chwilę po. W książce ich podział jest przejrzysty - każda jest oddzielona od poprzedniej, każda pisana jest według własnej numeracji, każdą otwiera osobna strona z tytułem i grafiką. Przed nimi autorzy zawarli przedmowę, w której na dosłownie pięciu stronach opowiadają o projekcie i o tym, dlaczego w ogóle wzięli w nim udział. Książkę zamyka spis treści z dokładną rozpiską każdego reportażu.
„Ofiary masowego mordercy są całkowicie przypadkowe, a jedynym, co je z nim wiąże, jest miejsce, które coś dla niego znaczy, coś reprezentuje – które wybrał, a one akurat się w nim znalazły.”
W żadnej z tych czterech publikacji autorzy nie pokusili się o fabularyzowaną formę. W każdej do zbrodni podchodzą z reporterską precyzją, choć rozpisują ją nieco inaczej. Pierwsze dwa reportaże, o zbrodni połanieckiej i morderstwie na Halembie w Rudzie Śląskiej przybierają klasyczną formę z podziałem na numerowane i tytułowane rozdziały. Kolejne, o strzelcu w sieradzkim więzieniu, rozpisane jest według godzin zdarzenia i dat, a ostatnie przybiera najbliższą fabularyzacji (choć nadal od niej daleką) formę z podziałem na dwa czasy - lata 60. XX wieku, kiedy swoje zbrodnie popełniał Bogdan Arnold oraz czasy współczesne, gdy autorzy wybrali się do miejsca, w którym sprawca trzymał ciała swoich ofiar. Każda publikacja pisana jest krótkimi zdaniami, bez ozdobników - to w końcu zbrodnia, tu nie ma co koloryzować, nie ma co upiększać i nie ma nad czym się rozwlekać, więc i ich opisy nie są formą rozrywki, tak jak dzieje się to w niektórych kryminałach. W tym kontekście niektórych może zastanawiać informacja zawarta na okładce książki przestrzegająca przed drastycznymi opisami - po lekturze mogę doprecyzować, że odnosi się to przede wszystkim do publikacji ostatniej, w której autorzy pochylają się nad jednym z najbardziej makabrycznych sprawców w historii zbrodni PRL-u. To w nim obraz zbrodni i to, co później działo się z ofiarami naprawdę mocno szokuje i wręcz obrzydza. To jednak ciągle nie jest epatowanie makabrą, a opisy nadal pozostają tak jak w poprzednich przypadkach bardzo rzeczowe, jednak w stosunku do skali zbrodni, drastyczności nie dało się uniknąć.
„Dzieci nie są jeszcze pełnoprawnymi członkami wspólnoty, nie ciążą więc na nich powinności, które wspólnota nakłada, nie znają konsekwencji złamania jej zasad. Poza tym od dorosłych słyszą, że trzeba mówić prawdę. Najmłodsi nie mieli się jeszcze czasu nauczyć o życiu tego, co z czasem sprawia, że dorośli o tym zapominają.”
Reportaże ułożone są w kolejności chronologicznej powstania. Pierwszy z nich, czyli “Ludzie w autobusie” skupia się na zbrodni, do jakiej doszło w niewielkiej świętokrzyskiej wiosce w święta Bożego Narodzenia 1976 roku. To zbrodnia połaniecka, jedna z najgłośniejszych spraw PRL-u, w której trzy młode ofiary straciły życie z ręki kilkorga sprawców, jednak tym, co szokuje najmocniej, są świadkowie - do zbrodni doszło na oczach ponad pół setki osób, z których nie tylko nikt nie stanął w obronie przyszłych ofiar, ale też później wszyscy podporządkowali się zmowie milczenia. To małomiasteczkowa zbrodnia, w której samo miejsce jej popełnienia ma znaczenie. Autorzy przyglądają się funkcjom, jakie pełnili sprawcy i ofiary, historii i zatargom ich rodzin, które ciągnęły się od pokoleń, jak i kondycji wioski w perspektywie powojennej, temu w jaki sposób potomkowie chłopów podchodzili do ważności prawa i społeczności.
„Ich zbrodnia będzie jedną z najczęściej przywoływanych w kolejnych reportażach (oprócz Łuki napisze o niej też Hanna Krall), programach, kryminałach, powstanie o niej film i sztuki teatralne. Nieodmiennie, jak refren, będzie się o tej zbrodni powtarzać, że to niemożliwe, niepojęte, nieludzkie. Ale być może zło, które w tamtą świąteczną noc zstąpiło na Zrębin, było właśnie proste. I ludzkie.”
Drugi reportaż pt. “Szczególne potępienie” przytacza zbrodnię, do której doszło w Rudzie Śląskiej wiosną 1999 roku. I tu znowu czas i miejsce mają znaczenie - zmiana ustrojowa analizowana jest pod kątem powtarzalności historii i tego, jak na tę powtarzalność reagują ludzie. To zbrodnia, która została uznana za rytualną, dwóch młodych chłopców zamordowało dwójkę swoich rówieśników: chłopaka i dziewczynę w satanistycznym rytuale, który miał im pokazać to, co znajduje się za granicą życia i śmierci. Autorzy analizują relacje sprawców z otoczeniem oraz wspominają o wpływie popkultury, która po raz pierwszy, po zmianie ustrojowej, zapewniła polskim nastolatkom tak duży dostęp do popkultury przemocy.
„Polski odbiorca dopiero po upadku komunizmu po raz pierwszy na taką skalę spotyka się z popkulturą pełną przemocy – od amerykańskich filmów grozy, przez dostępne na giełdach horrory klasy B czy C, po sadystyczno-pornograficzne paradokumenty z szokującymi scenami zadawania bólu i śmierci.”
Trzecia publikacja “Wieżyczka numer VIII” to zbrodnia z marca 2007 roku, do której doszło w sieradzkim więzieniu. To sprawa masowego morderstwa, jakiego dopuścił się jeden z tamtejszych strażników. Pierwsza taka sprawa w Polsce, która pokazała, że problem masowych mordów z użyciem broni to nie tylko problem Ameryki, a co za tym idzie, to nie tylko mieszkańcy Stanów Zjednoczonych powinni mieć na takie sytuacje protokoły i znane sposoby postępowania. To zbrodnia, w której zawiódł system, ale też głęboka analiza sprawcy, który tak naprawdę nie jest zwyrodnialcem - to po prostu człowiek, który pękł. Dlaczego nikt tego nie dostrzegł, dlaczego nikt temu nie zapobiegł? Poszukiwanie odpowiedzi na te pytania do łatwych nie należy i przyznam, że ta publikacja właśnie ze względu na tę zwyczajność sprawcy poruszyła mnie najmocniej.
„Z tego, że Damian C., czy którykolwiek inny masowy morderca, pasuje do profilu, nie wynika jeszcze, że łatwo ich zawczasu wytropić, wychwycić i powstrzymać. To, co jasne po fakcie, niekoniecznie daje się zauważyć przed nim.”
Ostatni reportaż “Domator” wraca do czasów PRL-u, do katowickich zbrodni Bogdana Arnolda, które zostały ujawnione w 1967 roku. To z jednej strony typowa sprawa seryjnego mordercy, z drugiej niezorganizowany sprawca, którego plan kończył się na pozbawieniu życia, o ile w ogóle jakiś plan był. I tutaj autorzy sięgają do biografii sprawcy, szukają powodów jego psychopatii - zarówno w jego dzieciństwie przypadającym na czas II wojny światowej, jak i złych wzorców, jakie wyniósł z domu, równocześnie wskazując, że nie jest to ścieżka utarta - tak, kroczą nią seryjny mordercy, ale nie wszyscy, którzy nią kroczą seryjnymi mordercami zostają. Analizują jego późniejsze relacje i to, jak był postrzegany przez społeczeństwo. To najbardziej z “typowych” spraw w tym zbiorze pod kątem sprawcy, szokująca makabrą i okrucieństwem zbrodni.
„(...) chociaż są w tej historii rozwiązłe kobiety, to nie ma w niej romantyzmu. Chociaż była zbrodnia, nie było zagadki. I chociaż był morderca – nie było potwora.”
Podsumowując, “Sprawcy i ofiary” to zbiór reportaży true crime, który skupia się na tym, by z tematu popełnionej zbrodni coś wynieść, czegoś się nauczyć. A żeby to zrobić, trzeba okoliczności zbrodni przeanalizować zarówno pod kątem prywatnym sprawcy, jak i w szerszym kontekście. Każda z przytoczonych spraw przynosi inne zagadnienie, inne tematy do analizy i refleksji, każdy zatem odbierze je inaczej. Dla mnie najbardziej poruszające były reportaże pierwszy i trzeci dlatego, że są to zbrodnie, w które uwikłani są ludzie zwyczajni, niczym się spośród społeczeństwa niewyróżniający. Mimo że każdy z tych reportaży był już publikowany, to myślę, że dobrym pomysłem było zebranie ich w jedną książkę - publikacje towarzyszące programowi “Opowiem ci o zbrodni” to zawsze byli różni autorzy, a więc bardzo różne style opowieści, tutaj mamy zbiór pary, która za każdym razem ciężar zbrodni opiera w tym samym miejscu.
 
Moja ocena: 7/10
 
Recenzja powstała w ramach współpracy z Wydawnictwem Mando.


Dostępna jest też w abonamencie 


Podoba Ci się to, co robię?
Wesprzyj mnie na patronite.pl/kryminalnatalerzu i dołącz do grona moich Patronów!

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz